दसैंमा मासु: कति खानु ठीक, कति खाए ज्यानलाई जोखिम ?

• कार्तिक १, २०८३ | ८ पटक पढिएको | सीमा संदेश

नेपाली समाजमा दसैं भन्नेबित्तिकै पारिवारिक पुनर्मिलन र आत्मीयतासँगै मिठा-मसिना परिकारको उत्सव सम्झिइन्छ।

विशेषगरी मांसाहारी समुदायका लागि दसैं भनेको खसी, बोका, च्याङ्ग्रा, भेडा, राँगा तथा कुखुराका अनेकौं परिकार खाने विशेष अवसर हो। परम्परागत रूपमा शक्तिपीठ तथा घर-घरमा दिइने बलिका कारण पनि यो समयमा मासुको उपभोग सामान्य दिनको तुलनामा कैयौं गुणा बढ्छ।

तर, स्वाद र उत्सवको बहानामा अनियन्त्रित तवरले खाइने अत्यधिक चिल्लो, पिरो र मासुजन्य परिकारले मानव स्वास्थ्यमा गम्भीर र अल्पकालीन तथा दीर्घकालीन स्वास्थ्य सङ्कट निम्त्याउने जोखिम उच्च रहन्छ।

चाडपर्वका बेला अस्पतालका आकस्मिक कक्षहरूमा उच्च रक्तचाप, हृदयघात, पक्षाघात, अनियन्त्रित मधुमेह, एक्युट ग्यास्ट्राइटिस, फुड पोइजनिङ तथा झाडापखालाका बिरामीहरूको चाप ह्वात्तै बढ्ने गर्दछ।

स्वास्थ्य विज्ञान र पोषणशास्त्रका अनुसार चाडबाडको उमङ्गमा आफ्नो शारीरिक क्षमता, उमेर र स्वास्थ्य अवस्थालाई बेवास्ता गरी गरिने खानपान नै यस्ता स्वास्थ्य समस्याको मुख्य कारक हो।

स्वादको लोभमा शरीरको पाचन क्षमताभन्दा धेरै मासु खाँदा दीर्घ रोगीहरूका लागि त्यो ज्यानमारासमेत बन्न पुग्छ।

पोषण विज्ञानका अनुसार मासुलाई मुख्यतया दुई भागमा वर्गीकरण गरिन्छ, रातो मासु अर्थात् रेड मिट र सेतो मासु अर्थात् ह्वाइट मिट। स्तनधारी जनावरहरू जस्तै खसी, बोका, राँगा, भेडा र च्याङ्ग्राको मासुलाई रेड मिटको श्रेणीमा राखिन्छ भने पन्छीजन्य मासु जस्तै कुखुरा, टर्की, बट्टाई आदिलाई ह्वाइट मिट भनिन्छ। यी दुवै प्रकारका मासुका आफ्नै पोषण विशेषता र स्वास्थ्य प्रभावहरू रहेका छन्।

‘रेड मिट’ मानव शरीरका लागि आवश्यक सूक्ष्म पोषक तत्वहरूको प्रमुख भण्डार मानिन्छ। यसमा अत्यधिक मात्रामा पाइने ‘हेम आइरन’, जिङ्क, भिटामिन बी-१२ तथा अन्य बी-कम्प्लेक्स भिटामिनहरू पाइन्छन्।

शरीरमा रातो रक्तकोष निर्माण गर्न, रगतको कमी हटाउन, कोषहरूको मर्मत गर्न र शल्यक्रियापछि छिटो तङ्ग्रिन आवश्यक पर्ने उच्च गुणस्तरको प्रोटिन तथा एमिनो एसिड यसमा प्रचुर हुन्छ।

तर, ‘रेड मिट’ जति पौष्टिक छ, यसको अधिक सेवन त्यति नै जोखिमपूर्ण पनि हुन्छ। रातो मासुमा स्याचुरेटेड फ्याट  र कोलेस्ट्रोलको मात्रा धेरै हुन्छ। शरीरलाई आवश्यकभन्दा बढी प्रोटिन र चिल्लो आपूर्ति हुँदा त्यसलाई प्रशोधन गर्न कलेजो र मिर्गौलामा अत्यधिक चाप पर्छ।

प्रयोग नभएको अतिरिक्त प्रोटिन शरीरमा जम्मा हुँदै जाँदा जोर्नीहरूमा युरिक एसिडका कणहरू थुप्रिएर बाथ रोग बल्झिने र मिर्गौलामा पत्थरी वा खराबी आउने सम्भावना रहन्छ।

अर्कोतर्फ, ‘ह्वाइट मिट’ मा प्रोटिन पर्याप्त भए पनि चिल्लो र कोलेस्ट्रोलको मात्रा रातो मासुको तुलनामा उल्लेख्य रूपमा कम हुन्छ। यो नरम र सहजै पच्ने प्रकृतिको हुन्छ। शरीरमा अत्यधिक चिल्लो जम्मा हुन नदिने र मुटुका रक्तनलीहरूमा अवरोध नपुर्‍याउने भएकाले मुटुरोगी, ज्येष्ठ नागरिक तथा युरिक एसिडको समस्या भएका व्यक्तिहरूका लागि रातो मासुभन्दा सेतो मासु निकै सुरक्षित विकल्प मानिन्छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लूएचओ) तथा विश्व क्यान्सर अनुसन्धान कोष (डब्लूसीआरएफ) को सिफारिसअनुसार सामान्य स्वस्थ वयस्क व्यक्तिका लागि हप्तामा ३५० देखि बढीमा ५०० ग्राम भन्दा बढी रातो मासु उपभोग गर्नु स्वास्थ्यका दृष्टिकोणले हितकर मानिँदैन।

यस हिसाबले दैनिक औषत ५० देखि ७० ग्रामभन्दा बढी रातो मासु खानु जोखिमपूर्ण मानिन्छ। सामान्यतया ५० किलोग्राम तौल भएको स्वस्थ वयस्क व्यक्तिलाई दैनिक करिब ५० ग्राम खुद प्रोटिन आवश्यक पर्छ। सय ग्राम मासुबाट करिब २० देखि २५ ग्राम प्रोटिन प्राप्त हुने भएकाले शारीरिक रूपमा सक्रिय व्यक्तिले सामान्य अवस्थामा दैनिक १५० देखि बढीमा २०० ग्रामसम्म मासु खानु सन्तुलित मानिन्छ।

तर, शारीरिक श्रम कम गर्ने, कुर्सीमा बसेर लामो समय काम गर्ने तथा सहरी जीवनशैली भएका व्यक्तिहरूले दैनिक १०० देखि १५० ग्रामभन्दा बढी मासु खानु स्वास्थ्यका हिसाबले हानिकारक हुन्छ।

दसैं समयमा एकै छाकमा आधा किलोसम्म मासु खाने र दिनमा तीन-चार पटकसम्म लगातार मासु दोहोर्‍याउने आम प्रवृत्ति छ। वैज्ञानिक तथ्यअनुसार यो मात्रा शरीरको प्राकृतिक पाचन र निष्कासन क्षमताभन्दा धेरै गुणा बढी हो। यस्तो असन्तुलित उपभोगले तत्कालै पाचन प्रणालीमा भार पारेर गम्भीर समस्या ल्याउन सक्छ।

दसैंमा खसीबोका काटिएपछि मांसपेशी मात्र नभई कलेजो, मिर्गौला, गिदी, भुँडी, फोक्सो, आन्द्रा तथा रक्तीजस्ता भित्री अङ्गहरू पकाएर खाने परम्परा निकै लोकप्रिय छ।

यस्ता भित्री अङ्गहरूलाई पोषण विज्ञानमा ‘अर्गान मिट’ भनिन्छ। ‘अर्गान मिट’ मा भिटामिन र खनिज तत्वहरू अत्यधिक भए तापनि यसमा कोलेस्ट्रोल र प्युरिनको मात्रा मांसपेशीको तुलनामा कैयौं गुणा बढी हुन्छ।

उदाहरणका लागि, जनावरको गिदी र कलेजोमा पाइने कोलेस्ट्रोलले रक्तनलीहरूमा तत्कालै प्रतिकूल असर पार्न सक्छ। मुटुरोग, उच्च रक्तचाप, मधुमेह, फ्याट्टी लिभर तथा युरिक एसिडको समस्या भएका व्यक्तिहरूका लागि यस्ता परिकार विष समान साबित हुन सक्छन्। त्यसैले दीर्घ रोगीहरूले चाडपर्वमा यस्ता परिकारबाट पूर्ण रूपमा टाढा रहनुपर्छ।

मासु कत्तिको स्वास्थ्यकर हुन्छ भन्ने कुरा त्यसलाई कसरी पकाइन्छ भन्ने विषयमा पनि निर्भर रहन्छ। नेपाली समाजमा दसैंका बेला सेकुवा, कबाव तथा तासजस्ता परिकार खुला आगो वा कोइलामा डढाएर पकाउने प्रचलन निकै बढ्दो छ।

अन्तर्राष्ट्रिय क्यान्सर अनुसन्धान निकाय (आईएआरसी) का वैज्ञानिक अध्ययनहरूका अनुसार उच्च तापक्रममा सिधै आगोको ज्वालामा मासु पोल्दा वा डढाउँदा त्यसमा ‘हेटेरोसाइक्लिक एमिन्स’ (एचसीए) र ‘पोलिसाइक्लिक एरोम्याटिक हाइड्रोकार्बन्स’ (पीएएच) जस्ता हानिकारक रासायनिक तत्वहरू बन्दछन्।

यी तत्वहरूलाई प्रमाणित ‘कार्सिनोजेन’ अर्थात् क्यान्सर गराउने रसायनका रूपमा पहिचान गरिएको छ। डढेको वा अत्यधिक पोलेको मासु निरन्तर सेवन गर्दा पेट, आन्द्रा तथा मलाशयको क्यान्सर हुने जोखिम अत्यधिक बढेर जान्छ।

यसैगरी, धेरै तेल वा घिउमा अत्यधिक मरमसला हालेर डामेर बनाइने कबाव र भुटुवाले रगतमा खराब कोलेस्ट्रोल (एलडीएल) र ट्राइग्लिसराइड्सको मात्रा ह्वात्तै बढाइदिन्छ। यसले गर्दा पाचन प्रक्रिया ढिलो भई ग्यास्ट्राइटिस, अपच र कब्जियतको समस्या सुरु हुन्छ।

यसको सुरक्षित विकल्प भनेको मासुलाई छाला र बोसो हटाएर थोरै तेलमा, कम नुन र सामान्य मसला प्रयोग गरी उमालेर वा सुप बनाएर स्ट्युका रूपमा पकाउनु हो।

पहिलेदेखि नै विभिन्न दीर्घ रोगबाट ग्रसित व्यक्तिहरूका लागि दसैंको अनियन्त्रित खानपान ज्यानमारासमेत बन्न सक्छ। मासुमा रहेको उच्च सोडियम र संतृप्त चिल्लोले रक्तचाप एक्कासि बढाउँछ, जसले गर्दा मुटुको चालमा गडबडी आउने र हृदयाघात वा मस्तिष्कघात निम्त्याउने खतरा रहन्छ।

त्यस्तै, अत्यधिक चिल्लो मासु र त्यससँगै खाइने कार्बोहाइड्रेटयुक्त परिकारले इन्सुलिनको कार्यक्षमता घटाउँदा रगतमा ग्लुकोजको मात्रा अनियन्त्रित हुन पुग्छ। मिर्गौलाका बिरामीमा अधिक प्रोटिनको भारले युरिया र क्रिएटिनिन बढाएर मिर्गौला फेल हुने अवस्था आउन सक्छ भने युरिक एसिडका बिरामीमा प्युरिनको मात्रा बढेर जोर्नीहरू रातो हुने, सुन्निने र तीव्र दुखाइ सुरु हुन्छ।

दसैंको समयमा मासुको माग अत्यधिक हुने भएकाले बजारमा अस्वस्थ, बिरामी तथा बासी पशुको मासु बिक्री हुने सम्भावना उत्तिकै रहन्छ। सरकारी नियमनकारी निकायहरूले राजमार्ग तथा सहरका मासु पसलहरूमा गर्ने अनुगमनका क्रममा अखाद्य र सडेगलेका मासु फेला पर्ने गरेका तथ्यहरू प्रशस्त छन्। यसले गर्दा उपभोक्ता आफैं सचेत भएर ताजा र स्वस्थ मासु मात्र खरिद गर्नुपर्ने अवस्था छ।

त्यसैगरी, घरमा धेरै दिनसम्म मासु राखेर खाने क्रममा भण्डारणको लापरबाहीले फुड पोइजनिङको समस्या निम्त्याउँछ। काँचो मासुलाई उचित तापक्रमबिना राख्दा त्यसमा साल्मोनेला र ई-कोलाई जस्ता घातक ब्याक्टेरियाहरू तीव्र गतिमा फैलिन्छन्।

फ्रिजबाट पटक-पटक मासु बाहिर निकाल्दै, पगाल्दै र फेरि फ्रिजमा राख्दा ब्याक्टेरियाको संक्रमण झनै बढ्छ। त्यसैले मासुलाई आवश्यकताअनुसार स-साना टुक्रा बनाएर छुट्टाछुट्टै प्याकेटमा डिप-फ्रिजमा राख्नुपर्छ र राम्ररी पाकेपछि मात्र सेवन गर्नुपर्छ।

दसैं खानपानलाई सुरक्षित बनाउन मासुको परिमाण घटाएर रेसादार खानाको सन्तुलन मिलाउनु अनिवार्य हुन्छ। जति मासु खाइन्छ, त्यति नै मात्रामा काँक्रो, गाजर, मुला, टमाटर, हरियो सागपात र फलफूलजस्ता फाइबरयुक्त खाना खानुपर्छ।

फाइबरले पाचन प्रणालीलाई सक्रिय बनाउँछ र शरीरमा अतिरिक्त कोलेस्ट्रोल सोस्न मद्दत गर्छ। त्यस्तै, प्रोटिनलाई सहज रूपमा पचाउन र शरीरबाट विषाक्त तत्व बाहिर निकाल्न दिनमा कम्तीमा ३ देखि ४ लिटर पानी पिउनु आवश्यक हुन्छ। मासुसँगै कृत्रिम गुलियो पेय वा अत्यधिक मदिराको सेवन गर्दा कलेजो र मुटुमा दोहोरो असर पर्ने भएकाले यस्ता पेयबाट टाढा रहनु बुद्धिमानी हुन्छ।

खानपानसँगै चाडपर्वका दिनहरूमा शारीरिक सक्रियतालाई पनि निरन्तरता दिनुपर्छ। बिहानको हल्का हिँडडुल, योग वा घरायसी काममा सक्रिय रहँदा शरीरमा अतिरिक्त क्यालोरी जम्मा हुन पाउँदैन र खाएको खाना सजिलै पच्छ।

दसैंको मूल मर्म केवल मासु र मदिराको उपभोगमा सीमित नरहेर पारिवारिक आत्मीयता, सद्भाव र मानसिक पुनर्ताजगीकरणसँग जोडिएको छ। स्वास्थ्य नै सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति भएकाले जिब्रोको क्षणिक स्वादभन्दा शरीरको दीर्घकालीन हितलाई ध्यानमा राखी संयमित र सन्तुलित खानपान अपनाउनु नै वास्तविक रूपमा चाडपर्व मनाउनु हो।

शुभ दसैं..